Getuigenis
Getuigenverklaring van tijdgenoot Ehrenfried Dietsch
Bericht over de inzet van een 15-jarige leerling uit Greiz in de omgeving van de Walpersberg, onderbrenging respectievelijk werk in de geheime vliegtuigfabriek, waarneming van dwangarbeiders en latere herinnering.
Onderzoeksstatus gedocumenteerd
Onderzoeksrecord
Gedocumenteerde gegevens
- Persoon
- Ehrenfried Dietsch
- Rol
- Schueler / Hitlerjunge im Arbeitseinsatz
- Plaats
- Greiz / Kahla / Walpersberg
- Periode
- Januar 1945
- Herkomst
- Deutschland
Overlevering en context
Aan de Geschichts- und Forschungsverein Walpersberg e.V.
Dorfstraße 7, 07768 Großeutersdorf
Greiz, 9 december 2015
Geachte dames en heren,
Omdat mijn gezondheid door mijn leeftijd steeds meer beperkingen oplegt, heb ik besloten mijn herinneringen als jeugdige ooggetuige uit januari 1945 als een nieuwe bijdrage aan de plaatselijke geschiedenis in de Greizer Heimatkalender te publiceren.
Literatuur en persberichten over rondleidingen en het werk van uw vereniging interesseren mij al jaren. Via een boekhandel in Greiz konden wij het Geschichts- und Forschungsjournal 2015 verkrijgen. Met hulp van mijn vrouw zal ik uw verdienstelijke onderzoekswerk blijven volgen. Ik wens u daarbij veel succes.
Ehrenfried Dietsch
Thomasstr. 8, 07973 Greiz
Ehrenfried Dietsch
Scholieren aan het werk
Als vijftienjarige scholier tewerkgesteld in de geheime ondergrondse vliegtuigfabriek in Kahla
Midden januari 1945 werd de auteur, destijds leerling van de Aufbauschule in Greiz, vrijgesteld van de lessen. Met een groep jongeren uit Greiz moest hij gehoor geven aan de verplichting van partij- en Hitlerjugendleiding om werk te verrichten dat voor de oorlog van belang was. Een eigen spade moest worden meegenomen. Men sprak over de aanleg van een vliegveld in Kahla. Ook Greiz moest daarvoor een contingent Hitlerjongens van de geboortejaren rond 1929 leveren.
Volgens de auteur waren de toenmalige HJ-leiding en de Greizer NSDAP-Kreisleiter Schau bij het afscheid voor vertrek naar Kahla aanwezig. Schau werd bekend om zijn felle opruiende toespraken en oproepen tot volhouden voor jongeren. Als fanatieke nationaalsocialist liet hij nog twee dagen vóór de intocht van de Amerikanen in Greiz, op 14 april 1945, kapitein von Westernhagen wegens ondermijning van de weerbaarheid standrechtelijk doodschieten.¹
[Bijschrift: De Greizer leerling Ehrenfried Dietsch in HJ-uniform. Collectie Dietsch.]
Nadat Duitsland in 1944 in de Tweede Wereldoorlog definitief de heerschappij in de lucht had verloren en geallieerde bommenwerpers Duitse steden massaal verwoestten, kreeg het verplaatsen van oorlogsbelangrijke productie naar ondergrondse gangen de hoogste prioriteit. De Thüringse Gauleiter Sauckel, tevens Reichsstatthalter, Reichsverteidigungskommissar van de Gau Thüringen en Generalbevollmächtigter für den Arbeitseinsatz, vond het gangenstelsel in de Walpersberg bij Kahla geschikt om uit te breiden. In een laatste wanhopige krachtsinspanning moest daar de nieuwe straaljager Me 262 worden gebouwd en tegen de geallieerde bommenwerpers worden ingezet. De fabriek in aanbouw behoorde tot de REIMAHG-groep, genoemd naar de toenmalige opperbevelhebber van de luchtmacht, Reichsmarschall Hermann Göring.
Ondergebracht in een bergtunnel in de Walpersberg
Na aankomst op het station van Kahla in Thüringen, een voettocht richting Großeutersdorf en een korte klim stonden de nieuwkomers voor een tunnelingang. Het was een toegang tot het uitgestrekte ondergrondse stelsel van porseleinzandgroeven in de Walpersberg. De gangen golden als bomveilig en goed gecamoufleerd. De winning vond plaats met kamer- en pijlerbouw, in een schaakbordpatroon. De gangen waren ongeveer drie tot vijf meter breed en drie meter hoog. Men liet pijlers staan. Daardoor hoefde het stelsel niet met spuitbeton of houten stutten te worden verstevigd. De rotslaag erboven was ongeveer dertig tot zestig meter dik.²
Het werk van de scholieren zou twee weken duren. Zij sliepen in een bergtunnel. De machtige rotswanden en plafonds maakten indruk. Er was nergens vocht, zodat zij hun onderkomen ondanks sneeuw en winter draaglijk vonden. De weg naar de toiletten liep langs kleine productieruimten waar ook 's nachts werd gewerkt, naar een grote ondergrondse ruimte met bakstenen muren, vermoedelijk een van de berijdbare hoofdingangen.
Tijdens de inzet kwam Sauckel, de hoofdverantwoordelijke van het hele bedrijf, kijken naar de huisvesting en sprak kort met enkele deelnemers. De jongeren kregen uitleg om in het doolhof van gangen en kamers de weg te vinden, maar gingen ook zelf op onderzoek. Via verbindingsgangen kon men de hele berg doorlopen. Bij een rondleiding werd gewaarschuwd die route niet alleen te nemen: er waren al bedreigingen met ijzeren staven geweest. Aan het andere uiteinde kwam men halverwege de berg naar buiten. In de verte lagen het dorp Bibra en een van de vele barakkencomplexen voor de onoverzienbare aantallen buitenlandse arbeiders.
De groep moest sneeuwruimen, helpen bij het kappen van bomen op de berg en plaatdelen vervoeren. Zo leerden zij ook de buiteninstallaties kennen.
[Bijschrift: Ehrenfried Dietsch en Wolfgang Leiterer bij de Jungvolk-opleiding in het bos van Gommla. Die diende ook als voorbereiding op de latere scholiereninzet bij Kahla. Collectie Dietsch.]
Op het langgerekte plateau van de Walpersberg werd een startbaan van ongeveer 1.000 bij 30 meter aangelegd voor de vliegtuigen die bij de berg zouden worden gemonteerd. De tandradbaan voor het vervoer via een schuine lift naar de tachtig meter hoger gelegen startbaan was al goed zichtbaar.
[Bijschrift: Schuine lift voor het vervoer van de vliegtuigen van de montagehoogte naar de startbaan op de Walpersberg. Uit: Gleichmann/Bock, Düsenjäger über dem Walpersberg.]
In tweetallen moesten plaatdelen naar bunker 1 buiten het gangenstelsel worden gedragen. Vanwege vergiftigingsgevaar kregen zij een bijzondere waarschuwing om snijwonden te vermijden. Dat wijst op het gebruik van nikkel-molybdeenlegeringen. In de bunker werd al geproduceerd. Door spleten in de deur zag men machines, maar geen details.
Boven aan de tandradbaan in aanbouw moest de auteur op een dag enige tijd toezicht houden op buitenlandse arbeiders met hakken en schoppen. Toen een van hen plotseling verzwakte en neerviel, droegen twee kameraden hem zwijgend op hun schouders weg. Die ochtend was er al onenigheid geweest, omdat een jongere uit de groep een buitenlandse arbeider een boterham had toegestopt.
Voor de fabriek, die begin 1945 op veel plaatsen nog werd gebouwd, was een leger aan arbeidskrachten nodig. Beschrijvingen vermelden dat die toen nauwelijks nog te krijgen waren. Aanvankelijk werden arbeiders ook als vrijwilligers geworven; nu haalde men hen met geweld uit alle bezette landen, krijgsgevangenenkampen en concentratiekampen. Ook hun huisvesting, sanitair en voedselvoorziening waren nog niet geheel gereed. Dat maakte hun situatie ondraaglijk.
Tijdens de inzet viel één zondag. De groep gebruikte die vrije dag voor een winterse wandeling naar de nabije Leuchtenburg. Van daaruit zag men de langgerekte Walpersberg en kon men het verloop van de startbaan vermoeden.
Een van de grootste montagehallen in aanbouw, bunker 0, had een bovenverdieping van dezelfde omvang gekregen, de zogenoemde congreszaal. Op 30 januari 1945, de verjaardag van de machtsovername door het naziregime, was zij zover gereed dat men haar via een voorlopige toegang op de berg kon bereiken. In aanwezigheid van filmploegen en fotografen maakten de jongeren de inwijding mee. In een euforische, fanatieke rede prees Gauleiter Sauckel de bouw als de grootste zaal van Thüringen voor bijzondere evenementen na de oorlog. Het Rode Leger stond toen al in Polen, wat veel toehoorders en ook hij moesten weten.
Kort voor het einde van de inzet werd de auteur voorgesteld zijn schoolopleiding te beëindigen en naar Kahla terug te keren om verder aan de oorlogsbelangrijke fabriek te werken. Onzeker zocht hij na terugkeer in Greiz de directeur van zijn Aufbauschule op. Die was zo verstandig hem dat af te raden.
“In de namiddag van 12 april 1945 nam de 89ste Amerikaanse Infanteriedivisie de Walpersberg over.”³
Bronnen en literatuur
1. Greizer Heimatkalender 2012: dr. Dörte von Westernhagen, “Wer war Kurt von Westernhagen”.
2. Markus Gleichmann/Karl-Heinz Bock, Düsenjäger über dem Walpersberg. [Een door de OCR onvolledig leesbare noot noemt ook de vereniging, publicaties, een museum en rondleidingen ter herinnering aan deze periode van de Duitse geschiedenis.]
3. Aldaar, p. 115.
Daarnaast noemt de beschadigde bronnenlijst een uitgave van de Heinrich-Jung-Verlagsgesellschaft mbH, Zella-Mehlis/Meiningen [titel en verdere gegevens onleesbaar], en Geheimobjekte in Thüringen, derde druk, hoofdstuk “Lachs”.
De schriftelijke uitwerking van deze bijdrage is van Susanne Dietsch, de echtgenote van de auteur, die wegens zijn leeftijd zelf niet meer kan schrijven.
Namen en trefwoorden
Bronnen en verwijzingen
- Zeitzeuge Ehrenfried Dietsch Greiz